Το τουρκο-λιβυκό μνημόνιο για τις θαλάσσιες ζώνες υπεγραφή αρχικά μεταξύ της Άγκυρας και της διεθνώς αναγνωρισμένης λιβυκής κυβέρνησης στην Τρίπολη (τότε υπό την ονομασία Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας) τον Δεκέμβριο του 2019, μαζί με άλλο ένα για θέματα ασφάλειας. Η Λιβύη ήταν και είναι μοιρασμένη σε Δυτική και Ανατολική. Η Βουλή εδρεύει στα ανατολικά της χώρας, βρίσκεται σε σύγκρουση με την κυβέρνηση της Τρίπολης, και ήταν μέχρι πρότινος ευθυγραμμισμένη με τις αντι-κυβερνητικές δυνάμεις του στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ. Γι’ αυτό και τότε είχε αντιταχθεί στο τουρκο-λιβυκό μνημόνιο – που ειρήσθω εν παρόδω αφορά γεωγραφικά την Ανατολική Λιβύη – με την Αθήνα να αναζητά στήριξη από εκεί για την ανατροπή του και την αντιμετώπιση της τουρκικής επιρροής στη χώρα.
Η επικύρωση του τουρκο-λιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο στη Βεγγάζη, έρχεται μετά από την απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ από την προεδρία (του κοινοβουλίου) στις 6 Οκτωβρίου 2026, έπειτα από σχεδόν δώδεκα χρόνια. Η εξέλιξη αυτή αντανακλά την αναδιάταξη ισχύος στο εσωτερικό του στρατοπέδου της ανατολικής Λιβύης, καθώς η αντικατάστασή του από τον Αλ-Σαλχίν Αμπντελναμπί αλ-Ουμπέιντι ακολούθησε τροποποίηση του κανονισμού που περιόρισε τη θητεία της κοινοβουλευτικής ηγεσίας σε έναν χρόνο, με τον ίδιο τον Σάλεχ να αμφισβητεί τη νομιμότητα της διαδικασίας. Παρότι υπήρξε σύμμαχος του Χαλίφα Χάφταρ, η αποδυνάμωσή του συνδέεται με την αυξανόμενη συγκέντρωση εξουσίας στα χέρια των γιων του στρατάρχη, ιδιαίτερα του Σαντάμ Χάφταρ.
Από αυτή την άποψη, η επικύρωση του τουρκο-λιβυκού μνημονίου εμπίπτει σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο που αφορά τόσο τις εσωτερικές δυναμικές όσο και την εμπλοκή εξωτερικών δρώντων στη χώρα. Αξίζει να αναφερθεί ότι η Τουρκία, ήδη από τα τέλη του 2023, έκανε μια στροφή από τη στήριξη στην Τρίπολη με ανταγωνιστικούς όρους προς την Αν. Λιβύη, προς την πολιτική της “Μιας Λιβύης” με σαφή διπλωματικά και οικονομικά ανοίγματα προς τα ανατολικά. Σήμερα καρπώνεται τα οφέλη αυτής της διαδικασίας, επτά χρόνια μετά την πρωτη υπογραφή. Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ο νέος πρόεδρος της Βουλής είχε διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής επιτροπής λιβυοτουρκικής φιλίας. Επιπλέον, με την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου στις 20 Οκτωβρίου 2026, η Βεγγάζη ανακάλεσε επίσης την απόφαση του 2020 περί διακοπής πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Πέραν τούτων, οι εσωτερικές αναδιατάξεις επηρέαζουν και τη μεγάλη εικόνα των γεωπολιτικών ανταγωνισμών σε περιφερειακό επίπεδο. Ο Σάλεχ θεωρούνταν προσκείμενος στην Αίγυπτο και τα ΗΑΕ. Η αντικατάστασή του διευκόλυνε, αφενός, την επικύρωση του μνημονίου, την οποία χαιρέτισε ο Σαντάμ Χάφταρ, και, αφετέρου, υπέσκαψε την επιρροή των προαναφερθέντων αραβικών κρατών.
Σε ό,τι αφορά το ίδιο το μνημόνιο, παραμένει παράνομο. Εξ άλλου η διεθνώς αναγνωρισμένη ΚΕΕ το είχε ήδη υπογράψει. Η επικύρωση από τη Βεγγάζη αυξάνει θεωρητικά την εσωτερική νομιμοποίησή του και αντανακλά – όπως προανέφερα – την αυξημένη τουρκική επιρροή στη χώρα. Αλλά δεν μεταβάλλει κάτι ως προς τη διεθνή νομιμότητα του μνημονίου καθώς παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων χωρών – της Ελλάδας και της Αιγύπτου – και παραγνωρίζει βασικές αρχές του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.
Όμως η ανάλυση δεν πρέπει να εξαντλείται στο “είναι παράνομο” και στο “δεν παράγγει έννομα αποτελέσματα”. Αυτά, πέραν του προφανούς που δηλώνουν, είναι και ολίγον τί αστεία δεδομένου ότι, συνήθως, των νομικών τετελεσμένων προηγούνται τα γεωπολιτικά τετελεσμένα. Εξάλλου, ήδη τα περισσότερα διεθνή Μέσα κάνουν λόγο – με τον ένα ή άλλο τρόπο – σε “ήττα” της Ελλάδας ή ακόμη και της συνεργασίας Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ. Ομολογώ ότι δεν μπορώ να διαφωνήσω, από την άποψη ότι – και αυτό το λέω εδώ και τουλάχιστον 7 χρόνια – η στρατηγική της Ελλάδας στη Λιβύη νοσεί εδώ και πολύ καιρό (περισσότερο από δεκαετία), ενώ – επαναλαμβάνω – η διαχείριση της κρίσης το 2019-2020 και όχι μόνον ήταν μακράν από αποτελεσματική.
Επιπλέον, η νέα εξέλιξη μπορεί δυνητικά να δώσει στην Τουρκία την ευκαιρία να προβεί σε έρευνες ή και γεωτρήσεις για ανεύρεση υδρογονανθράκων στην εν λόγω περιοχή με ένα περίβλημα νομιμοφάνειας. Η Ελλάδα θα αναγκαστεί να αντιμετωπίσει μια τέτοια προοπτική στο πεδίο, όπως έγινε και το 2020 νοτίως του Καστελόριζου. Πάντως έχω την εντύπωση ότι ο χρονισμός δεν είναι τυχαίος, εν μέσω συζητήσεων και σχεδιασμών για την ηλεκτρική διασύνδεση GSI. Το χειρότερο σενάριο θα ήταν το μοτίβο αυτό να επεκταθεί στην περίπτωση της Αιγύπτου, την οποία η Τουρκία φλερτάρει εδώ και χρόνια για μια μεταξύ τους οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ που να αποκόπτει το όριο (όχι σύνορο) Ελλάδας-Κύπρου και να αυξάνει τα τετραγωνικά Km τόσο της τουρκικής όσο και της αιγυπτιακής δυνητικής ΑΟΖ. Φυσικά αυτό εκτός από χειρότερο είναι και απομακρυσμένο σενάριο διότι συνεπάγεται σοβαρή κρίση Αιγύπτου-Ελλάδας και, ενδεχομένως, ανατροπή της μεταξύ τους μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ.
Σε κάθε περίπτωση, αυτές οι κινήσεις μπορούν δυνητικά να λειτουργήσουν ως στοιχείο/αφετηρία πολιτικής διαπραγμάτευσης ή νομικής διευθέτησης για την επίλυση του ευρύτερου ζητήματος θαλασσίων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο. Και έχω την αίσθηση ότι αυτό είναι το μακροπρόθεσμο σχέδιο της Άγκυρας – ή τουλάχιστον το Πλάνο Β, με το Α να είναι η Γαλάζια Πατρίδα.
Οι επιλογές της Ελλάδας σε αυτό το στάδιο είναι περιορισμένες. Και το πρόβλημα είναι πως ό,τι κι αν αποφασίσει θα εμπίπτει στο πλαίσιο της αντιδραστικότητας, για ακόμη μια φορά. Θα μπορούσε κανείς όμως να πει πως είναι αναγκασμένη να αντιδράσει, όπως έκανε και μετά την υπογραφή του μημονίου το 2019. Αυτή τη φορά ίσως με τη διεύρυνση των χωρικών υδάτων νοτιώς της Κρήτης στα 12 ν.μ., κάτι που βρίσκεται εδώ και καιρό υπό συζήτηση, ή κάτι παρεμφερές.
Του Ζήνωνα Τζιάρρα