Οι αιματηρές διαδηλώσεις που λαμβάνουν χώρα στο Ιράν εδώ και μια εβδομάδα συνεχίζονται. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς κυμαίνονται από 2000 μέχρι και 20000. Επί χρόνια κάτω από σκληρό καθεστώς κυρώσεων, αλλά και μετά τα έμμεσα και άμεσα πλήγματα που δέχθηκε από Ισραήλ και ΗΠΑ μεταξύ 2023-2025, η χώρα βρίσκεται σε οικονομική, πολιτική και κοινωνική κρίση.
Το ότι όλο αυτό που συμβαίνει, στην κλίμακα που συμβαίνει, προκλήθηκε και καθοδηγείται από τη Μοσάντ και τη CIA είναι προφανώς προπαγάνδα του ιρανικού καθεστώτος. Η άποψη ότι αυτές οι υπηρεσίες δεν εμπλέκονται στο τί συμβαίνει, είναι απλώς αφελής.
Επιπλέον, οι διαδηλωτές δεν πρέπει να θεωρηθούν μια ομοιογενής ιδεολογικά ομάδα. Κατά κύριο λόγο θα έλεγα ότι, αφενός, υπάρχει μια μεγάλη μερίδα που είναι υπέρ της ανατροπής του θεοκρατικού καθεστώτος και της διαμόρφωσης ενός πιο δημοκρατικού (και κοσμικού) πολιτεύματος. Αφετέρου, υπάρχουν και αυτοί που επιθυμούν να δουν το καθεστώς να υιοθετεί μεταρρυθμίσεις. Αυτό που είναι ξεκάθαρο είναι ότι δεν υπάρχει κάποιο κοινωνικό consensus για έναν “σωτήριο” αμερικανικό/δυτικό ρόλο (παρόλο που τέτοιες τάσεις υπάρχουν οπωσδήποτε). Δεν υπάρχει, όμως, ούτε ιδιαίτερη οργάνωση, ούτε ηγεσία, ούτε συνεκτικό ιδεολογικό πλαίσιο, ούτε κοινή ακριβώς στοχοθεσία, ενώ το ίδιο το καθεστώς δεν παρουσιάζει προς το παρόν σημάδια ενδο-συστημικής ρήξης – (ανα)μεταξύ των πολιτικών, θρησκευτικών, ή στρατιωτικών ελίτ. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, αυτού του είδους οι εξεγέρσεις (ούτε καν κινήματα) ιστορικά τείνουν να αποτυγχάνουν, να καταλήγουν σε χαοτικές/εμφυλιακές καταστάσεις για τη χώρα, ή να συμβάλλουν στην ανάδυση νέων καθεστώτων εξίσου αυταρχικών. Για να μην πάμε πολύ μακριά, αυτά τα είδαμε να συμβαίνουν στην λεγόμενη Αραβική Άνοιξη.
Σε κάθε περίπτωση, προφανώς το ζήτημα του Ιράν δεν είναι μόνο εσωτερικό αλλά και διεθνές. Η ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ τις τελευταίες μέρες, το καταγεγραμμένο build up αμερικανικών δυνάμεων (κυρίως αεροπορικών και ναυτικών) στην περιοχή, οι εκ νέου παρεμβάσεις του “πρίγκιπα” Ρεζά Παχλαβί (διαδόχου της δυναστείας του έκπτωτου πατέρα του), η συνάντησή του με τον απεσταλμένο του Λευκού Οίκου Steve Witkoff, και άλλα πολλά, δείχνουν ότι μεδοθεύεται κάποιου είδους παρέμβαση/επέμβαση στο Ιράν.
Εδώ που φτάσαμε, αυτό δεν αποτελεί καμία έκπληξη. Όπως έγραψα από το 2012, η εξουδετέρωση ή έστω συνθηκολόγηση του Ιράν βρίσκεται στον πυρήνα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής για την περιοχή εδώ και πολλά χρόνια. Και ο τελικός στόχος των πληγμάτων σε Χαμάς, Χεζμπολλάχ, Συρία, Χούθι, ήταν αυτός: η αποδυνάμωση του Ιράν. Το ίδιο ανέφερα επανειλημμένα και όταν έγραφα εν μέσω του πολέμου Ισραήλ-Ιράν των “12 Ημερών”, ότι υψηλός στρατηγικός στόχος του Ισραήλ ήταν/είναι “η δημιουργία συνθηκών για ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος”. Πολλοί θεώρησαν ότι αυτός ήταν ο βασικός σκοπός πίσω από τα χτυπήματα του Ισραήλ στο Ιράν σε εκείνο το συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο. Όμως, όπως είχα εξηγήσει, τα χτυπήματα δεν μπορούσαν από μόνα τους να επιτύχουν κάτι τέτοιο, γι’ αυτό έπρεπε να περιοριστούν σε πιο τακτικής φύσεως σκοπούς συμβάλλοντας ταυτόχρονα στη διαμόρφωση των εν λόγω συνθηκών. Και γνωρίζουμε ιστορικά, ότι εντός μηνών μετά από περιόδους πολέμου, ιδιαίτερα σε οικονομικά ευάλωτα καθεστώτα, ακολουθεί κοινωνικός αναβρασμός (o οποίος μπορεί να τύχει εκμετάλλευσης από εξωτερικές δυνάμεις).
Πέραν τούτου, η αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα κατέδειξε ξεκάθαρα, όχι μόνο την επιθυμία των ΗΠΑ να ηγεμονεύσουν στο δυτικό ημισφαίριο, αλλά και να πλήξουν την κινεζική επιρροή και προβολή ισχύος. Εκτός της ενδοκρατικής και περιφερειακής κινεζικής επιρροής, η Βενεζουέλα ήταν σημαντικός προμηθευτής της Κίνας σε αργό πετρέλαιο. Ασχέτως χειρισμών και επιτυχίας του αμερικανικού εγχειρήματος στη Βενεζουέλα, το Ιράν είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας αργού πετρελαίου στην Κίνα, η οποία βοηθούσε το καθεστώς να παρακάμπτει τις δυτικές κυρώσεις. Επιπρόσθετα, το Ιράν λειτουργεί ως “στρατηγική γέφυρα”, προσφέροντας στην Κίνα κρίσιμες χερσαίες οδούς που παρακάμπτουν θαλάσσια στενά και συνδέουν την Ασία με την Ευρώπη. Παράλληλα, η 25ετής συμφωνία τους για θέματα οικονομίας, άμυνας και ασφάλειας, ενισχύουν τη σημασία του Ιράν για την Κίνα. Εννοείται βεβαίως, ότι το Ιράν αποτελεί στρατηγικό εταίρο και της Ρωσίας. Συνεπώς, η εξουδετέρωση του Ιράν είναι σήμερα πολύ πιο κρίσιμη – και σχετικά πιο εφικτή – για τον αμερικανικό ηγεμονισμό παρά πριν από 10 ή 15 χρόνια.
Φυσικά, το τί ακριβώς θα ακολουθήσει, εκτός από το σενάριο των βομβαρδισμών της χώρας, δεν είναι βέβαιο. Οι στρατιωτικές υποδομές και αντιεροπορικές άμυνες του Ιράν βρίσκονται ακόμα σε κακή κατάσταση λόγω του πολέμου που προηγήθηκε. Αν λοιπόν το παράδειγμα του “Πολέμου των 12 Ημερών” είναι ενδεικτικό, και οι ΗΠΑ μαζί με το Ισραήλ αποφασίσουν να χτυπήσουν το Ιράν, τότε μιλάμε για μια μεγάλης κλίμακας καταστροφή, που όμως δεν θα αφήσει ούτε το Ισραήλ αλώβητο αλλά ούτε και τις αμερικανικές βάσεις, και όχι μόνο. Το Ιράν σίγουρα δεν είναι Βενεζουέλα, αλλά δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τί είδους σχέδιο μπορεί να υπάρχει για την όποια παρέμβαση ή επέμβαση. Η CIA έπαιξε ξανά αυτό τον ρόλο όταν βοήθησε στο να εγκατασταθεί ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί στην εξουσία (ανατρέποντας τον Μοχάμεντ Μοσαντέγκ) το 1953. Βεβαίως, τα πράγματα σήμερα είναι πολύ διαφορετικά.
Αυτό που θα ήθελα να πω όμως, είναι πως η οποιαδήποτε επέμβαση στο Ιράν είναι κατά την άποψή μου κακή ιδέα. Δεν τρέφω απολύτως καμία συμπάθεια προς το θεοκρατικό καθεστώς και δεν θα είχα κανένα πρόβλημα να το δω να εξαφανίζεται. Ωστόσο τα κίνητρα και οι στόχοι των ΗΠΑ ή του Ισραήλ δεν είναι ανιδιοτελή. Δεν εγγυάται κανείς ότι η ανατροπή καθεστώτος και η ανάληψη της εξουσίας από κάποια φιλο-δυτική κυβέρνηση (όπως π.χ. του πρίγκιπα Παχλαβί) θα λύσει το πρόβλημα – δεν είναι καν βέβαιο ότι θα είχε κοινωνική νομιμοποίηση. Μάλλον, η ιστορική εμπειρία των επεμβάσεων αλλά και του “nation-” και “state-building” των αμερικανών, είναι ότι φέρνει τα αντίθετα αποτελέσματα. Ο Σάχης τελικά ανατράπηκε το 1979 με καταλυτικά αποτελέσματα για τις σχέσεις με τη Δύση. Τον Σαντάμ στο Ιράκ ακολούθησε η δορυφοριοποίηση της Βαγδάτης από το Ιράν και η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους. Η δε κυβέρνηση που εγκατέστησαν οι Αμερικανοί στο Αφγανιστάν, εκτός της βαθιάς διαφθοράς που υπήρχε στους κόλπους της, κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος με την Καμπούλ να περνά ξανά – 20 χρόνια αργότερα – στα χέρια των Ταλιμπάν. Για να δώσω μόνο μερικά παραδείγματα.
Ας αναφέρω δε ότι συχνά οι απαρχές της παρακμής της αμερικανικής ηγεμονίας ανιχνεύονται στον αποτυχημένο πόλεμο του Βιετνάμ, ενώ οι πόλεμοι στο Ιράκ και το Αφγανιστάν θεωρούνται καταλυτικοί στην σταδιακή μετάβαση του διεθνούς συστήματος προς τον πολυπολισμό. Υπ’ αυτή την έννοια, οι ΗΠΑ προσπαθούν να διαχειριστούν την υποχώρηση του ηγεμονισμού τους με έναν τρόπο που κατά την άποψή μου την ενισχύει.
Δεν υπάρχει, λοιπόν, κανένας λόγος να πιστεύουμε ότι η περίπτωση του Ιράν θα εξελιχθεί διαφορετικά από τα ανωτέρω παραδείγματα. Ιδιαίτερα σε μια χώρα όπου η αποσταθεροποίηση, τα κενά εξουσίας και νομιμοποίησης μπορούν να ανοίξουν τον ασκό του αιώλου του σεκταρισμού, δηλαδή της αποκέντρωσης ή διάσπασης της ιρανικής επικράτειας – κάτι που ενδεχομένως να είναι και μέρος των αμερικανικών/ισραηλινών σχεδιασμών. Είχα διαφωνήσει με την εισβολή στο Ιράκ, το ίδιο και οι μεγαλύτεροι θεωρητικοί του Ρεαλισμού, και είχα γράψει από το 2012 ενάντια στον παρεμβατισμό στη Συρία. Για ό,τι αξίζει, διαφώνω και σήμερα με την προοπτική μιας επέμβασης στο Ιράν. Τα εν λόγω καθεστώτα ήταν/είναι δικτατορικά, καταπιεστικά και ανήθικα. Αλλά το μέλλον τους είναι υπόθεση του λαού τους. Το πρόσχημα της “προστασίας των πολιτών” ή της “αντίστασης στην δικτατορία” για την εφαρμογή ηγεμονικών σχεδιών, οδηγεί στον πολλαπλασιασμό των συγκρούσεων, των θυμάτων, των προσφύγων και της δυστυχίας, ακριβώς όπως στις περιπτωσιολογίες που ανέφερα πιο πάνω.
Τα ηθικολογικά και νομιμοφανή επιχειρήματα είναι ευπρόσδεκτα όταν ανταποκρίνονται σε ζητήματα αρχών και στοιχειοθετούνται ιστορικά, εμπειρικά. Ελπίζουμε ότι η λογική θα πρυτανεύσει.
Του Ζήνωνα Τζιάρρα